Zanco Journal of Human Sciences

(سافی هیرانی) لە شیعرەکانیدا عەوداڵی دۆزینەوە و هاندان و تامەزرۆیی و دڵوابەستەییە بۆ ژیان لە پاڵ لایەنە ڕۆحییەکەی. هەوڵ دەدات ئەو بەربەستانە لاببات کەدەبنە هۆکاری نەگەیشتنی سالیک بە لایەنی ڕۆحی، کە بەرگە گرتنی ئازار و هەڵگرتنی بەرپرسیارەتی، عیشقی ڕاستەقینە و باوەڕی تەواو و موتڵەقە بە خودا، هەروەها رێگاکانی گەیشتنن بە عارفییەتە لەلایەنی مەعنەوییەوە.
تێڕوانینی (سافی هیرانی) لە لایەنە عیرفانییەکەیەوە هاوتەریبە لەگەڵ تێڕوانینەکانی(ڤیکتۆر فرانکل) لە ڕوانگەی دەروونزانی لوگوتراپییەوە . بۆیە لەم توێژینەوەیە بە ڕێگای میتۆدی وەسفی شیکاری لە جۆری کتێبخانەیی ، دڵوابەستەیی و ژیان لە شیعرەکانی (سافی هیرانی) لەسەر بنەمای چارەسەری دەرمانی و روانگەی دەروونزانی لوگۆتراپی (ڤیکتۆر فرانکل) دەخرێتە روو.
واتا دەرمانی و دڵ وابەستەیی لای (ڤیکتۆر فرانکل) و (سافی هیرانی) لە ناو ژیانی مرۆڤدا دێت و دەچێت، ئەم واتا بەخشینە بە ژیان لە ئەنجامی بوونی ئازارەوە بە دی دێت، لای (سافی هیرانی) بە دینداری و خواناسین بە دی دێت، چونکە بەرگەگرتنی ئازار لە ئەنجامی بوونی شەوق و ئارەزووی زۆرە بۆ گەیشتن بە یار، لە لایەکی ترەوە ئێش و ئازار و بەرگەگرتن هۆکارێکی گرنگە بۆ دڵوابەستەیی و ژیان.

ئەم توێژینەوەیەى سەرەوە، لە ژێر ناونیشانى (شێوازى هێڵى گشتى و تایبەتى شیعرە سۆفیگەرییەکانى صافی لە ئاستى هزریدا)یە. لێرەدا بابەتى سۆفیگەرى و بوارەکانى پەیوەست بە سۆفیگەرى دەخرێتەڕوو، ڕەهەندەکانى ئەم بابەتە لە شیعرى (صافى هیرانی)دا تیشکى لێکۆڵینەوەیان دەخرێتەسەر. لە بەشى یەکەمدا چەند لایەنێكی گشتیى و تیۆری لەسەر ناساندنی بابەتەکە دەخرێتەڕوو، ئینجا لە بەشى دووەمدا ئاماژە بە شێوازى گشتى بابەت و هزرى سۆفیگەرى لە دەقى شیعریدا دەکرێت، دواتر باس لە شێوازى تایبەتى "صافى" دەکرێت لەم مەیدانەدا، ناوەرۆك و چەندییەتی و چۆنییەتی ڕەنگدانەوەی بنەما سۆفیگەرییەکان لە دەقە شیعرەكانی "صافى" خراونەتەڕوو.
"صافى" وەك یەكێك لە شاعیرە كلاسیكەكانی سەر بە قوتابخانەی كرمانجی ناوەڕاست، لە ژێر كاریگەری سۆفیگەری ئیسلامیدا، لە چوارچێوەی دەقى شیعریدا، گوزارشتی لە هەست و بۆچوونە سۆفیگەرییەکانى خۆی كردووە. کە خۆشەویستى و عەشقى حەقیقى و تەریقەت بوون بە یەکێک لە مۆرکەکانى دەقى شیعریى "صافى"، سۆفیگەری هەم وەكو ڕێباز هەم وەكو چەمك و زاراوە و و بوار و بابەتەكانی پەیوەست بەم جیهانە لە جیهانبینى صافیدا بوونى هەیە، ئەم ڕاستییەش لە ناوەرۆكی شیعرەكانیدا ڕەنگیداوەتەوە.

ئه‌ده‌ب وه‌كو بوارێكی هه‌ستیار و كاریگه‌ری دیاری گه‌شه‌ی مرۆڤایه‌تی، ڕه‌وتی هه‌ر كۆمه‌ڵگایه‌ك پیشانده‌دات. له‌و دیدگایه‌ی شیعریش وه‌كو هه‌ر ژانرێكی دیكه‌ی ئه‌ده‌ب خاوه‌ن ئه‌دگار و بنه‌ما و ئه‌ركی تایبه‌ت به‌خۆیه‌تی و له‌و ڕێگه‌یه‌وه‌ په‌یام و مه‌به‌ستی خۆی ئاراسته‌ده‌كات، به‌مه‌ش هه‌ر ده‌قێكی شیعری خاوه‌ن ئه‌ركه‌ و بارگاوییه‌ به‌ په‌یامێك‌ یان زیاتر، ئینجا ئه‌م په‌یامه‌ له ‌خزمه‌تی لایه‌نه‌ هونه‌رییه‌كه‌دا‌ بێت یان ئه‌ركێكی مرۆڤایه‌تی پێسپێردرابێ و بۆ مه‌به‌ستی خزمه‌تكردن به‌ ژیان هاتبێته‌كایه‌وه. لەم سۆنگەوە ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌، كه‌ به‌ناونیشانی (دوالیزمی ئایین و نیشتمان له‌ شیعره‌كانی صافی هیرانی)یه، هەوڵێكه‌ بۆ ناساندنی ئەركی شیعر وەك ڕێگایەكی بەشدار لە بونیاتنانی پەیامی شیعریی به‌گشتی و دەرخستن و دیاریكردنی په‌یامه‌ شیعرییه‌كانی شاعیر بەتایبەتی، چونکە شیعر وەک گوزارشتكارێك هه‌ڵقوڵاوی بیر و ناخ و ده‌روونی شاعیرە و ڕه‌نگدانه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگای به‌سه‌ره‌وه‌ دیاره‌ و هەر لەوێش دووبارە کار لەسەر ئاراستەکردنی کۆمەڵگە دەکات، ئەمەش لەسەر توانا و لێهاتوویی شاعیرەکە وەستاوە، بۆیه‌ شاعیر (صافی هیرانی) له‌پاڵ گرنگیدان به‌لایه‌نه‌ هونه‌رییه‌كه‌ی شیعر، شیعره‌كانی تژین له‌ ئەرك و په‌یام، لەوانە؛ ئەرکی (ئایینی و نیشتمانی و كۆمه‌ڵایه‌تی...)، لەم دیدگەیەوە میتۆدی ئەم توێژینەوەیە (ميتۆدى كۆمەڵايەتى )ە و لە دوو بەش پێكدێت، بەشی یەكەم تیۆرییە؛ تایبەتە بە باسكردنی چەمك و پێناسەی ئەرك، پەیامداری ئەدەب و ئەدیب، پەیوەندی نێوان ئەدەب و ئایدۆلۆژیا، ئەدەب و ئایین وئەركی ئەدەب و شیعر کراوە، بەشی دووەمیش، كە كڕۆكی توێژینەوەكەیە و بەشێكی پراكتیكییە دۆزینەوە و پیشاندانی ئەركەكانی (ئایینی، نیشتمان)یە لە دەقەشیعرییەكانی (صافی هیرانی) پیشاندانی جیهانبینی شاعیرە.

گەشەو ئیستاتیکای ئەدەبی، لە هەندێ بارودۆخدا پەیوەستە بە پەیوەندییە ناوخۆییەكان. دەقئاوێزان، وەك میتۆد و ڕێبازێكی ڕەخنەیی، یارمەتیدەرێكی وزەبەخشی ئەرێنیە بۆ دەرخستنی فۆرمی ئەم گەشە و ئیستاتیکایە، جگە لەوەی یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی دەقی ئەدەبی ئەوەیە کەوا هەر دەقێک دەشێت لە پەیوەندییەکی کارتێکردندا بێت لەگەڵ دەقەکانی پێش خۆی، ئەمەش وەک دیاردەیەکی ئەدەبی بەرچاودەکەوێت، کەوا لەژێر ڕۆشنایی دەقئاوێزاندا خۆی بەرجەستە دەکات. بەم پێیە ئەم توێژینەوەیە هەوڵێکە بۆ دەرخستنی ئەو سیما ئیستاتیکیانەی لە ئەنجامی فرەجۆریی دەقئاوێزان لە شیعرەکانی صافیدا بەرچاودەکەون.
دەقئاوێزان وەک دیاردەیەکی ئەدەبی، پەیوەستە بە ڕادەی کاریگەری و کارتێکردنی شاعیران لەگەڵ یەکتری، لەبەرئەوە صافی هیرانی وەک شاعیرێکی کلاسیک لە ژێر کاریگەری شاعیرانی کلاسیکدابووە و لە هەمانکاتیشدا هۆشیاری و باڵادەستی شاعیر بەسەر دیاردە ئەدەبی و کلتورییەکان و ڕۆشنبیرییەکانی قۆناغەکەی، ئەنجامی ئەو کاریگەرییە پیشاندەدات. لەبەر ڕۆشنایی ئەم کاریگەرییەدا توێژینەوەکەمان ئەو ڕەهەندە ئیستاتیکییانەی دەرخستووە کەوا فرەجۆریی دەقئاوێزان لە دەقە شیعرییەکانی شاعیردا دەردەخەن، هەروەک؛ دەرخستنی ئەو دیاردە دەقئاوێزانیانەی لە ئەنجامی کاریگەری شاعیرانی کلاسیک لەلایەک و لەلایەکی تریش ئەو ڕەهەندانەی دەقئاوێزانی کلتوری وئاینی ڕۆشنبیری و فۆلکلۆری دەردەخەن.

ئەم لێكۆڵینه‌وه‌یە له‌ژێر ناونیشانی (نەوای مۆسیقا لە شیعرەكانی (صافى هیرانی)ـی) دایه‌. له‌ پێشه‌كی و دوو بەش پێكدێت. كه‌ تيايدا گه‌شتى به‌ ژيانى شاعير صافى هيرانى ده‌كه‌ين و ئاوڕێك له‌ به‌رهه‌مه‌كانى ده‌ده‌ينه‌وه‌ و ڕه‌هه‌ندى مۆسيقى و ئامێره‌ مۆسيقيه‌كان كه‌ شاعير ناوى بردوون هه‌ندێكجاريش په‌ناى بۆ بردوون بۆ خاڵى كردنه‌وه‌ى لايه‌نى ده‌روونى، هاوكات ده‌رچوون له‌وباره‌ ده‌روونيه‌ى كه‌ تێيكه‌وتووه‌ بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش ئامێره‌ مۆسيقيه‌كانى وه‌كو ئامرازێك به‌كارهێناوه‌ و تكاى له‌ گۆرانيبێژ و مۆسيقاژه‌نه‌كان كردووه بژه‌نن و گۆرانى بڵێن بۆئه‌وه‌ى شيفاى جه‌سته‌يى و ڕۆحى بۆ بێت: واته‌ گۆرانى و مۆسيقا ڕۆڵى شيفابه‌خش ده‌گێڕێت و زامى دڵى شاعير تيمار ده‌كه‌ن. به‌ جۆرێك‌ بەشی یه‌كه‌میان تیۆرییه‌، سێ تەوەرە لەخۆدەگرێت: تەوەره‌ی یەكەم چەمك و زاراوەی مۆسیقای شیعریی لەگەڵ باسكردنی مۆسیقا و دابەشبوونی بەپێی دەرچوونی ئاوازەكانی. تەوەرەی دووەم ڕەنگدانەوەی مۆسیقا لە شیعری شاعیراندا. تەوەرەی سێیەم سەماع لە شیعری (صافی هیرانی)ـی دا. ئەوەی پەیوەستیش بێت بە بەشی دووه‌مەوە سەرلەبەری پڕاكتیكییە،‌ بریتيیه‌ له‌ خستنەڕووی مۆسیقا لە شیعرەكانی (صافی هیرانی)دا. دواتر ئەنجامەکانيش لە چەند خاڵێکدا خراونەتەڕوو، سه‌رچاوه‌كانیش به‌شێوه‌یه‌كی زانستییانه‌ ڕیز و پۆڵێنکراون. لە کۆتاییدا پوختەی توێژینەوەکە بۆ زمانی عەرەبی و ئینگلیزی وەرگێڕدراون.بۆ رێكخستنی كاره‌كانیش پێڕەوى رێبازى (مێژوویى و وەسفى)مان کردووە.

یەکێک لەو مۆتیڤە دیار و ئاشکرایانەی کە تۆوی تاقیکردنەوەی شیعرییە لای شاعیران، مۆتیڤی غەمە. زۆرێک لە شاعیران وەک کڵاوڕۆژنە و ڕێگەیەک بۆ تێگەیشتن و خستنەڕووی ئەزموون و دنیابینی وهەستەکانی خۆیان غەم و تێماکانی غەم لە زمان و وێنەدا مۆمیا دەکەن، تا هەمان هەستیش لە دڵ و دەروون و هزری خوێنەریشدا دەنگبداتەوە.
غەم نەک لای شاعیران، بەڵکوو بە گشتی لای مرۆڤیش بەردەوام ئامادەیی هەیە، هایدگەر وتەنی غەم و نیگەرانیی پێشمەرجی بوونی مرۆڤن و لە بوونی دابڕاو نین، لێ بوونی غەم لای شاعیران بەردەوام و وجوودییە و لە هەست و نەستیدا ڕەنگڕێژ دەبێت. بۆ ئەمەش تاکە دەلاقەی دەربڕین و وێنەدانەوەی ئەم بابەتە دەروونی و وجوودییە لای شاعیران، شیعرەکانیانن.
لە شیعر و ئەدەبیاتی دنیا و ڕۆژهەڵات بەگشتی و ئەدەبی کوردی بە هەرسێ قۆناغەکەیەوە(کۆن و نوێ و هاوچەرخ)دا بەتایبەتی، مۆتیڤی غەم و ناسۆری و چەرمەسەری ژیان و بێهوودەیی و تەنیایی و ئازاری هەستی و نەستی شاعیران، پانتاییەکی دیاری بۆ خۆی بردووە لە شیعرەکانیاندا.
(صافی هیرانی) وەک شاعیرێکی بەئاگا و سەلیقەداری نێو ئەدەبیاتی کلاسیکی، چەشنی هاوڕێکانی لەم ئەدەبیاتەدا، غەم بووەتە مۆتیڤ و هەوێنی بەشێکی لە شیعرەکانی و لە وێنەی شیعریی ڕەنگاوڕەنگدا هێناونییەتییەوە.

صافی یەکێکە لەو شاعیرە کوردانەی کە چەمکی ئاگری بە چەندین فۆڕم و دەلالەتی جیاواز مەغزاندۆتە ناو دەقەکانی خۆی، بۆئەوەی لە ڕێگەی ئەم دەلالەتە جیاوازانەوە، گوزارشت لە مانا و مەبەستە فیکرییەکانی خۆی بکات. صافی لە دەقەکانیدا توانیویەتی سروشتێکی سەروو لۆژیکی بە بەشێک لە دەقەکانی بدات، ئەمەش لە ئەنجامی کۆکردنەوەی توخمە لێکدژەکانی نار(ئاگر) و فرمێسک(ئاو) بەیەکەوە، ئەمەی بۆ ئەوەیە، تاوەکو لە ڕێگەی کۆکردنەوەی ئەم (تضاد)انەوە بتوانێت دۆخی قوڵترین ناوچەی برینە دیار و نادیارەکانی خۆی بە خوێنەر ئاشنا بکات، هەروەها لە ڕێگەی ئاگرەوە توانیویەتی دژیەکەکانی وەک پاکییەتی و پیسییەتی بەیەکەوە کۆبکاتەوە، جگە لەمەش لە شیعرەکانیدا هەوڵیداوە بۆ ئەفسانەکان بگەڕێتەوە. لەپاڵ هەموو ئەمانەی سەرەوە، سافی بە سازکردنی پەیوەندی واتایی ئاگر لە گەڵ کۆمەڵێک چەمکی تر لەوانە؛ عشق، خودا، دۆزەخ، بەهەشت نەفس، نوڕ، بوونی رەسەن، بوونی ناڕەسەن و...هتد، توانیویەتی کۆمەڵێک تۆڕی واتایی نوێ لە ڕێگەی دەلالەتەکانی ئاگرەوە بەرهەم بێنێت.[

هاوته‌ریبی بنه‌ماو ڕه‌گه‌زێكى سه‌ره‌كى بنیاتی ده‌قی ئه‌ده‌بی به‌گشتی و ده‌قی شیعرییه‌ به‌تایبه‌تی، به‌های خۆى هه‌یه‌، ده‌رخه‌ری ئه‌و هاوشێوه‌و هاوسه‌نگه‌ییه‌ زمانییه‌یه‌ له‌ بنیاتی ده‌قی شیعریدا، که‌ به‌شێوه‌یه‌کی هونه‌ری یه‌که‌ زمانییه‌کان ڕێکده‌خات، به‌مه‌ش به‌شێكى گرینگى شیعریه‌ت و ئیستاتیكاى شیعری پێكده‌هێنێت، ئه‌م باسه‌ لێكۆلینه‌وه‌یه‌كى ڕه‌خنه‌یى پڕاكتیكیه‌ له‌ مه‌ڕ شیعره‌ كوردییه‌كانى (صافی هیرانی) ، به‌پێى میتۆدی ڕه‌خنه‌یی فۆرمالیستی بونیادگه‌ری. ئامانجیش له‌م توێژینه‌وه‌یه‌ ئه‌وه‌یه‌ گرینگی و ڕۆڵی بنیاتی هاوته‌ریبی له‌ شیعردا و ڕۆشنایى خستنه‌سه‌ر بنیاتی هاوته‌ریبی له‌ شیعره‌ کوردییه‌‌كانى (صافی) بخرێته‌ڕوو. شاعیر سودی له‌ ئاستی فۆنه‌تیکی زمان وه‌رگرتووه‌، که‌له‌ ڕێگه‌یه‌وه‌ توانیویه‌تی له‌ سه‌رواسازی ناوه‌وه‌ی شیعردا ته‌کنیکی هونه‌ری ئه‌نجامبداو هاوته‌ریبییه‌که‌ش بخاته‌وه‌، له‌ ئاستی وشه‌شدا هه‌ردوو شێوه‌ی یه‌ک فۆڕمی زمانی و چه‌ند فۆڕمی زمانی له‌ هاوته‌ریبییه‌که‌یدا به‌دیده‌کرێت، به‌مه‌ش شێوازی شاعیر له‌ چۆنێتی هه‌ڵبژاردنی وشه‌و ڕیزکردنیان و ڕێکخستنیان ده‌رده‌که‌وێت، ته‌نانه‌ت له‌ ئاستی واتاشدا په‌یوه‌ندییه‌ واتاییه‌کانی هاوسیمایی و دژواتایی و جوتبه‌ندی و هاوواتای له‌ ڕێگه‌ی هه‌ڵبژاردنی وشه‌و ڕیزکردن و ڕێکخستنیان له‌ سیاقی ڕسته‌ی دێڕه‌ شیعردا هاوته‌ریبی واتایی به‌رجه‌سته‌کردووه.

سروشت و دیارده‌كانی گه‌ردوون به‌ درێژایی مێژووی مرۆڤایه‌تی بووه‌ته‌ جێگای تێرامان و وردبوونه‌وه‌، هه‌میشه‌ مرۆڤ هه‌وڵیداوه‌ له‌ نهێنیه‌كانی سروشت بگات. ئه‌م سه‌رسامییه‌ی مرۆڤ له‌ باره‌ی سروشت وایكردووه‌ له‌ گشت بواره‌كانی ژیانیدا ڕه‌نگبداته‌وه‌، به‌ شێوه‌یه‌كی تایبه‌ت له‌ بواری هونه‌ر و ئه‌ده‌ب. له‌ بواری شیعردا، سروشت په‌یوه‌سته‌ به‌ وه‌سفكردن و وێنه‌كێشانی لایه‌نه‌ جۆراوجۆره‌كانی سروشت و ژیان و گواستنه‌وه‌ی هه‌ستی مرۆڤ. هەروەك دیارە جیهانبینی شاعیرێك له‌گه‌ڵ شاعیرێكی تر جیاوازه‌ به‌ پێی ژینگه‌ و سروشتی ده‌وروبه‌ری و شێوازی بیركردنه‌وه‌ی ... تاد. بۆیه‌ سوود وه‌رگرتن و به‌كارهێنانی كه‌ره‌سته‌كانی سروشت و ڕه‌نگدانه‌وه‌ی له‌ به‌رهه‌مه‌كانیان به‌یه‌ك جۆر و شێواز نییه‌،‌ وه‌سفكردن و باسكردنی سروشت به‌ پێی هه‌ست و سۆز و خۆشه‌ویستی بۆ ئه‌و سروشته ده‌گۆڕێت ‌.ئەم توێژینەوەیە بە پشت بەستن بە میتۆدی وەسفی شیكاری خراوەتەڕوو. هەوڵدراوە بە سوود وەرگرتن لەم میتۆدە شێوازی بەكارهێنانی سروشت لای صافی هیرانی بخەینەڕوو، كە چۆن هاوشێوه‌ی شاعیران له‌ كاریگه‌ری سروشت به‌ دوور نه‌بووه‌، به‌ڵام ئه‌م كاریگه‌رییه‌ی به‌ شێوه‌ی سه‌ربه‌خۆ و ڕووت به‌كارنه‌هێناوه،‌ به‌ڵكو زیاتر به‌های سروشت و جوانیه‌كانی كه‌ره‌سته‌كانی سروشت بەستۆتەوە به‌ خۆشه‌ویستی یار و جیهانبینی سۆفیزم. به‌م پێوه‌ره‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ سروشتدا كردووە. هەروەها سروشت به‌ هه‌موو كه‌ره‌سته‌كانی وه‌ك ( گیاندار و بێ گیان و ڕووه‌ك) له‌ نێو شیعره‌كانی سافی هیرانی به‌رچاو ده‌كه‌وێت، به‌ڵام له‌ ڕووی به‌كارهێنانه‌وه‌ جیاوازیان هه‌یه‌.

ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ئایین له‌ ناو ده‌قه‌ شیعره‌كانی (صافی)دا كاریگه‌ری و ئاماده‌بوونێكی فراوانی هه‌یه، به‌ تایبه‌تی سه‌رچاوه‌ی یه‌كه‌می ئایینی ئیسلام، كه‌ كتێبی پیرۆزی قورئانه‌، كاریگه‌ریی به‌سه‌ر هزری ئه‌و شاعیره‌وه‌ هه‌بووه‌‌. ئەم توێژینەوەیە چۆنیه‌تی، چه‌ندیه‌تی، كاریگه‌ری، ڕه‌هه‌ند و مه‌به‌ستی ده‌قاوێزانی قورئانی له‌ شیعره‌كانیدا پیشان دەدات.
له‌ شیعره‌كانی (صافی)دا، ده‌قی قورئانی له‌ ده‌قاوێزاندا بۆ كۆمه‌ڵێك مه‌به‌ست و بابه‌ت به‌كار هاتووه‌، شاعیر توانیویه‌تی له‌ كانگای باوه‌ڕبوون به‌ تێگه‌یشتنه‌كانی خۆی له‌ ئایه‌ته‌كانی قورئاندا، چاره‌سه‌ری كۆمه‌ڵێك گرفتی باوه‌ڕی، كۆمه‌ڵایه‌تی، ژیاری و ئاكاری بكات و تێگەیشتنەکانی بۆ پرسەکانی بوونناسی، مرۆڤناسی، مەعریفەتناسی و جوانیناسی بە سوودوەرگرتن لە کردەی ده‌قاوێزانی قورئانی له‌ شیعره‌كانی (صافی)دا پیشان بدات.
ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ ده‌رباره‌ی ئه‌و په‌یوه‌ندی و تێكئاڵانه‌یه‌، كه‌ شیعری (صافی) له‌گه‌ڵ ئاییندا هه‌یه‌تی، هه‌وڵدراوە‌ چۆنیه‌تی، كاریگه‌ری، شیكردنه‌وه‌، ڕه‌هه‌ند و مه‌به‌ستی ده‌قاوێزانی قورئانی له‌ شیعره‌كانیدا پیشان بدرێت. توێژینه‌وه‌كه‌ له‌ پێشه‌كی و دوو به‌ش پێكهاتووه‌‌، له‌ به‌شی یه‌كه‌مدا،‌‌ لایه‌نی تیۆرییه‌، به‌ ناونیشانی (پوخته‌یه‌ك له‌ باره‌ی ده‌قاوێزان)ه‌وه‌، باس له‌ زاراوه‌ و پێناسه‌ و یاسا و جۆره‌كانی ده‌قاوێزان كراوه‌.
به‌شی دووه‌می توێژینه‌وه‌كه‌ش‌ پراكتیكییه‌، ده‌رباره‌ی ده‌قاوێزانی ‌قورئانی، له‌ دوو ته‌وه‌ره پێك دێت، له‌ ته‌وه‌ره‌ی یه‌كه‌مدا بابه‌ت و مه‌به‌سته‌كانی ده‌قاوێزانی قورئانی له‌ شیعری (صافی)دا باس كراوه، له‌ ته‌وه‌ره‌ی دووه‌میشدا باس له‌ ده‌قاوێزانی چیڕۆكی قورئانیدا كراوه‌، له‌ هه‌ر دوو ته‌وه‌ره‌كه‌دا به‌ نموونه‌ی شیعری (صافی)، شیكردنه‌وه‌ و ڕوونكردنه‌وه‌ی بۆ كراوه‌. له‌ كۆتایی توێژینه‌وه‌كه‌دا، ئه‌نجامی توێژینه‌وه‌كه‌ له‌ چه‌ند خاڵێكدا خراونه‌ته‌ ڕوو‌.

ئەم توێژینەوەیه بەناونیشانی ( وێنەی هەستى لە شیعرە کوردییەکانى " صافى هیرانى ") دا، خراوەتەڕوو.
زمانی وێنە زمانی ناوازەیی و داهێنانی ئەدەبییە، چونکە بە وێنەی ورد و بچوک واتای زۆر و فراون پێشکەش بە خوێنەر دەکرێت، شیعر جۆرێکی ئەدەبییە، بە چەند فۆڕمێکی جیاواز دەنووسرێ، یەکێك لە کەرەستە بنەڕەتیەکانی شیعر وێنەیە. نوسەران هەوڵیانداوە لە ڕێگەی وێنە شیعرییەکانیانەوە باڵا دەستی و توانا هونەری و ئەدەبییەکانیان دەرببڕن. لەم لێکۆڵینەوەیەدا، هەوڵدراوە دونیابینین و تێڕوانینەکانی عاریف و شاعیری نەتەوەکەمان شێخ صافی هیرانی لە ڕێگەی وێنەی شیعری لە شیعرەکانیدا شیبکرێتەوە، بەتایبەتى ئەو دەقە شیعریانەى شاعیر لە ڕێگەى هەستەکانەوە بنیاتیناوەن، فەزایەکى هونەرى و ئێستاتیکی پێ بەخشیون. بەمەش بەم ئەنجامە دەگەین، کە شاعییر صافی لەڕێگەی هەستەکانییەوە وێنەی جۆراوجۆری بەدیهێناون و بەپێی شیعرەکانی سەرجەم هەستەکان لە ئافراندنی وێنەی شیعریدا بەشدارن.

فنّ التشبيه يُعَدُّ واحدًا من فنون الكلام، ووسيلة يُترجم بها الشاعر أحاسيسه ومشاعره ومواقفه بأسلوب فني راقٍ، وهذا البحث الموسوم (أسلوب التشبيه في ديوان صافي هيراني وصورته الفنية/ نماذج مختارة) هو بحث نحاول فيه إبراز جمال صورها الفنية بتسليط الضوء على صوره التشبيهية في نماذج مختارة من قصائده بغية إظهار جمال هذا الفن عنده وإبداعاته في ميدان الشعر والبلاغة.
يتكوّن البحث من مقدّمة وتمهيد ومبحثين، في التمهيد تناولنا سيرة الشاعر ومحطات من حياته، وفي المبحث الأوّل ذهبنا إلى الجانب النظري لفن التشبيه، تعريفه وبيان أنواعه، وفي المبحث الثاني تطرّقنا إلى الجانب التحليلي والتطبيقي لفن التشبيه عند صافي هيراني.
وفي الختام لخّصنا أهم النتائج التي توصلنا إليها خلال هذا البحث، ومن أهمها أنّ صافي قد كثر في استعمال التشبيه البليغ، وقد كثر استعماله للتشبيه البليغ، وأبدع في دمجه التشبيه بالاستعارة، صانعًا بتلك التقنية الفنية معالم الجمال التصويري للذات المنتجة وعكسها على نفس المتلقي.

ئەدەب بەگشتی و شیعر بەتایبەت پەیوەندییەکی تۆکمەیان بە دەروونی مرۆڤەوە هەیە. خەمیش وەکو دیاردەیەکی مرۆیی کە ڕەگ و ریشەی لە ناخی مرۆڤدا هەیە و زۆرجار بە هۆکاری پاڵنەری لەدایکبوونی دەقی شیعری ناسراوە، و بەدرێژایی مێژوو لێکدانەوەی جۆراوجۆری بۆ کراوە.
لەم توێژینەوەیەدا هەوڵدراوە تیشک بخرێتەسەر جیاوازی چەمکی خەم لە ڕوانگەی جیهانبینی و ئەزموونی کەسی 'صافی هیرانی' بە پشتبەستن بە هەردوو زانستی دەروونناسی و سۆفیگەری، چونکە کاتێک خەم پەیوەندی بە دونیاوە هەیە جیاوازە و لەو کاتەدا شاعیر خۆی لە پێوەری کاتی و شوێنی جیهانی ماددی ڕەها دەکات، ئەوکات هەموو خەم و پەژارەی ڕەنگ و بۆی دیکە لەخۆدەگرێت. لەمەوە دەردەکەوێت کە بۆچی سەرانسەری دیوانەکەی 'صافی هیرانی' دیاردەی خەم و پەژارە و ئێش وئازارە.
ئەم توێژینەوەیە لە سێ تەوەر پێکهاتوە؛ لە تەوەری یەکەمدا بە پوختی ئاماژە بە چەمک و پێناسەی خەم کراوە لە ڕوانگەی زانا دەروونناس و گەورە عاریف و سۆفییەکاندا، دواتریش ئاماژە بە پەیوەندی نێوان دەروونناسی و سۆفیگەری کراوە. لە تەوەری دووەمدا هەوڵدراوە ڕەنگدانەوەی چەمکی خەم لە ڕوانگەی دەروونناسی لە دیوانی صافی هیرانی بخرێتەڕوو. لە کۆتا تەوەریشدا ڕەنگدانەوەی چەمکی خەم لە شیعرە سۆفیانەکانی شاعیردا خراوەتەڕوو. لە کۆتاییشدا گرنگترین ئەنجامەکانی توێژینەوەکە خراوەتەڕوو.

ئەم توێژینەوەیە بە ناونیشانی (مەزراندنی بیری وەحدانییەت لە غەزەلە فارسییەكانی سافی هیرانی دا)، باسێكە سەبارەت بە بیری وەحدانییەت و یەكتاپەرستی و چۆنیەتی تەوزیفكردنەوەی لە غەزەلە سۆفییانەكانی سافی هیرانی دا. وەحدانییەت یەكێكە لە بنەما بنەڕەتییەكانی بونیادی هزری سۆفیگەری، وەك چەمكێكی ئاڵۆز و فرەڕەهەند لە قوتابخانە جیاكان و سەردەمە جوداكانی ناو جیهانی سۆفیزم دا پێناسەكراوە و گفتوگۆ و گەنگەشەی كراوە. لە لایەكەوە خودی سۆفییە مەزنەكان بە شێوەی تیۆری لە بارەیەوە دواون، لە لایەكی دیكەوە، سۆفییەكانی ئەهلی شەتەحات و دێوانەمەسلەكەكان بە دانانی سەر و ژیانیان ئاڵای وەحدانییەتیان هەڵكردووە. وەحدانییەت، بە چەندین جۆر لە ئەدەبیاتی تەسەوف دا بەیان دەكرێت، زاراوەكە بە پەتی وەك یەكتاپەرستی، یان بە چەمكە جیاكانی ناو قوتابخانەكەی ئیبن عەرەبییەوە كە وەحدەتی وجود و وەحدەتی شهودە، هاتووە. هەروەك چۆن بە دوو چەمكی گرنگی دیكەش دێت كە بریتین لە، وەحدەت لە كەسرەت دا، كەسرەت لە وەحدەت دا. ئەم بیرە بە پڕڕەنگی لە غەزەلە فارسییەكانی سافی هیرانی دا؛ مەزراوە. لە لایەكەوە كاكی هیرانی بەهۆی سلووك و پێگە عیرفانییەكەیەوە وەحدانییەت لە ژیانیدا بەرجەستە دەكات، لە لایەكی ترەوە دەبێتە نوقتەی ناوەندی بیرە دەروێشانەكانی و هەموو بیرەكانی دیكە دەچنە خزمەتی ئەم شابیرەوە، بە كۆی غەزەلەكانیش ئەدەبیاتی تەسەوف بە هەموو خەسڵەت و ڕەمز و مانای قوڵییەوە دەهۆنێتەوە.

الاقتباس لغةً: هو الأخذ والإفادة، واصطلاحاً أن تدرج كلاماً من القرآن الكريم أو من الحديث أو الشّعر تزييناً لنظامه وتفخيماً لشأنه، ونعرض لدلالته في المبحث الثاني من هذا البحث.
وصافي هو التخلّص الشعريّ لـ: مصطفى بن عبد الله بن علي بن مصطفى بن عبد الله بن الشّيخ سليمان هيراني، ولد على الأرجح سنة ألف وثمانمئة وثلاث وسبعين من الميلاد في ناحية هيران، مركز ناحية خوشنا والتابعة لقضاء شقلاوه بمحافظة أربيل، بإقليم كوردستان العراق، في أسرة دينيّة محبّة للعلم والأدب والإرشاد الدينيّ، بدأ دراسته مبكّراً عند والده ودرس في مدرسة هيران، انتقل بعدها إلى مدارس أربيل وراوندوز وكويسنجق، على نمط الدّراسة في المدارس الدّينية، ثم سافر إلى كوردستان إيران، ودرس في مدارس مها باد ولاجان وبسوى، وبلغ مستوى متقدماً في العلوم الإسلامية والعربية، وبعد وفاة والده سنة 1906 م تولّى مكانه مهمة الإرشاد في الطّريقة الصّوفية القادرية فتفرّغ للوظيفة الدينية، وأصبح مرجعاً لمريديه، ولقّب بـ (كاك) الذي كان مقصوراً على ذوي النّفوذ الديني من الإرشاد و المرجعية الدينية وانتشرت تكاياه في أربيل وكويه ورواندوز وما إليها، وكان صافي على صلة وثيقة بالأسر العلمية و الدينيّة في العراق وإيران وتركيا.
توفّي صافي في 25 محرّم الحرام سنة 1361 هـ، الموافق لـ 12/2/1964 م ودفن بمقبرة هيران.
وفي رحاب شعره ترك لنا صافي ديوان شعر لمع في أحضان أسرة عشقت التّصوّف والشّعر بأنغام مقامات يتردّدها المريدون بأهازيج الدّفوف في حلقات الذّكر، فكان أدباً ملتاعاً بنار العشق والحبّ الإلهيّ الصّادق بأسلوب سهل بعيد عن التّعقيد مستخدما أساليب بلاغية شتّى من التّشبيه والإستعارة والكناية والمجاز والمحسّنات اللّفظية والمعنويّة، ومقتبساً قصصاً قرآنية كقصة عيسى بن مريم وموسى بن عمران ولقمان الحكيم و محمّد بن عبد الله خاتم النبيّين ويوسف وأصحاب الكهف والرّجل الصالح (الخضر) وإبراهيم وإسماعيل ونوح وأيّوب ويونس وسليمان -عليهم الصلاة والسّلام- وقصّة إرم ذات العماد، فضلاً عن الاقتباس القرآنيّ لمقامات من التّصوف كوحدانية الله تعالى، وذكره وعالم الدّنيا والآخرة والزّهد، وقيام السّاعة ونفخ الصّور واختلاف الألسنة والألوان والاستغفار وتفويض أمره إلى الباري عزّ وجلّ.

ئەم توێژینەوەیە بە ناونیشانی (هونەری دژیەک لە شیعرە کوردییەکانی (صافی)دا)، پرۆژەیەکی زانستییە، پشتی بەستووە بە میتۆدی ئاماری، کە تیایدا باس لەلایەنی تیۆری هونەری دژیەک کراوە، هەروەها هەردوو جۆری دژیەکی فەرهەنگی و نافەرهەنگی، بە پشت بەستن بە سەرچاوە و بۆچوونە زانستییەکان خراوەتەڕوو، لەم توێژینەوەیەدا لەو دیوانەی، کە بۆ توێژینەوەکە بەکارمان هێناوە و لە ساڵی ٢٠٠٤ چاپکراوە، داتایەکی وردی گشت شیعرە کوردییەکانی شاعیرمان کردووە، لە ئەنجامی پرۆسەی داتاکەدا، ڕێژەی دژیەکی نەرێی فەرهەنگی و دژیەکی نافەرهانگیمان بە ژمارە دەستخستووە.
وەک دەبینین لە کۆی شیعرە کوردییەکانی صافی شاعیردا، (٣٩٧ )بەیتە شیعر و (١) غەزەل و (٢٧) چوارینە و (٨٨) پێنج خشتەکی: لە (٧٢) دێڕە شیعردا دژیەکی ئەرێ و لە (١٧) دێڕە شیعردا دژیەکی نەرێ هەیە. هەروەها هونەری دژیەک بە جۆرە جیاوازەکانییەوە، لە سیاق و ڕەهەندی جیاوازدا دەردەکەوێت، ئەمەش بەهایەکی گرنگی ئەدەبی و ڕەهەندە جیاوازەکانمان بۆ دەخاتەڕوو.

توێژینەوەیەکی چۆنایەتییە پشت بە ڕێبازی وەسفیی شیکاریی دەبەستێت و کۆمەڵێک ڕەهەندی موزیکیی پەیوەست بە ناوەڕۆکی شیعرەکانی سافی بە دیدێکی موزیکیی ڕاڤە دەکات. ناوەڕۆکی توێژینەوەکە (سرووش و زایەڵەی ئاواز و پێرفۆڕمەنسی دەنگ و تەڕەب لە نێو شیعرەکانی سافیدا) خوێندنەوەیەکی شیکاریی، هونەریی، موزیکییە لەسەر ئەو گۆرانی و بەرهەمە هونەری و هەروەها ئەو بابەتە تەسەوفییانەیە کە هەوێنی دەقەکانیان لە شیعرەکانی سافی شاعیرەوە هەڵێنجراون. گرفتی تویژینەوەکە بریتییە لەو ناڕوونییەی کۆمەڵێک لایەنی هونەریی موزیکیی، کە لە نێو شیعرەکاندا ڕەنگدا نەوەیەکی هونەرییانەیان هەیەو پاڵپشتێکی سرووشبەخشیش بە زایەڵەی میلۆدی و پێرفۆرمەنسی دەنگ و چێژی تەڕەب دەبەخشن بۆ ئەوەی وەک شاکارێکی هونەری خۆی لە نێو هەگبەی گۆرانی و مۆدە جیاوازەکان ببینێتەوە. ئامانج لەم توێژینەوەیە ئاشکراکردنی ئاستی پەیوەندییە لە نێوان ڕەهەندە هونەرییەکانی موزیک و دەنگ و ڕەهەندە ئەدەبییەکانی نێو شیعرەکانی سافی ، ئەم ئاوێتە هونەرییەی نێوان شیعر و ئاوازەکان، لەو مەبەستە هونەرییەمان نزیک دەکاتەوە کە گرینگی ئەم توێژینەوەیە مەبەستیەتی لە خستنە ڕووی لایەنە هونەرییە موزیکییە شاراوەکانی نێو شیعرەکانی سافی. سنووری بابەتی توێژینەوەکە بریتییە لەو شیعرانەی کە کراون بە پێرفۆرمەنسێکی موزیک و گۆرانی ئەنجامی توێژینەوەکەش هەنگاو نانە بۆ گەیشتن بە کۆمەڵێک وردەکاری شیکاریی ناوەڕۆکی میلۆدی و گۆرانییەوە و خستنەڕووی زانیاری زانستیی موزیکی دەربارەی ڕەهەند و سروشت و ئاستی پەیوەندییە هونەریی و موزیکییەکانی سرووش و زایەڵەی دەنگ و ئاواز و تەرەب لە نێو شیعرەکانی سافیدا.