Zanco Journal of Human Sciences

وەرگێڕان یەکێکە لەو هونەر و ڕێگایانەی بە هۆیەوە کولتوورەکان، ئەدەبەکان ئاشنای یەکتری دەبن. چالاکییەکی مرۆڤییە لە کۆنەوە تاکوو ئێستا مرۆڤ بۆ دروستکردنی پەیوەندی کولتووری، ڕۆشنبیریی، ئەدەبی و نەتەوەیی لەگەڵ ئەوانی تر بەکاری دەهێنێت. بە درێژایی مێژوو کۆمەڵێک ڕێسا و بنەمای بۆ دانراوە. جیاواز لەو بنەمایانە زۆر وەرگێڕ هەیە تایبەتمەندی و سیمای تایبەت بە خۆی هەیە. کاتێک خوێنەر کتێبێکی وەرگێڕدراو دەخوێنێتەوە، ئەوا یەکسەر دەیناسێتەوە.
عەزیز گەردی وەکوو پڕبەرهەمترین و گەورەترین وەرگێڕی کورد ناسراوە. زیاد لە سەد کتێبی لە زمانە جیاوازەکانی وەکوو فارسی، عەرەبی، فەرەنسی و ئینگلیزی بۆ سەر زمانی کوردی وەرگێڕاوە. توێژینەوەکەمان بە ناوی (شێواز و تایبەتمەندی وەرگێڕانە ئەدەبییەکانی عەزیز گەردی)یە ئەمە وایکردووە ئێمە لەم توێژینەوەیەدا کار لەبارەی ئەو تایبەتمەندیانەوە بکەین، کە وەک تایبەتمەندی عەزیز گەردی لە وەرگێڕاندا دەردەکەون. بۆ ئەمەش توێژینەوەکەمان لە دوو بەش پێکهاتووە. بەشی یەکەم، بەشێکی تیۆرییە و کار لەبارەی هونەری وەرگێڕان لە ڕووی چەمک و زاراوەوە دەکەین. هەروەها گرنگی وەرگێڕان بۆ ناساندنی ئەدەب و کولتووری کوردی بە دنیا و بە پێچەوانەوەش. بەشی دووەمیش بەشێکی پراکتیکییە، کار لەبارەی ئەو تایبەمەندیانە دەکەین، کە بە بڕوای ئێمە لە وەرگێڕانەکانی ئەم وەرگێڕە گەورەیەی کورد هەن.

به‌كارهێنانى وشه‌ ڕه‌سه‌نه‌ ده‌گمه‌نه‌كان له‌ هونه‌رى وه‌رگێڕانى ئه‌فسانه‌كان گرنگييه‌كى ئه‌وتۆى هه‌يه،‌ چونكه‌ ئه‌فسانه‌ حيكايه‌ته‌ و زمانێكى ميلليانه‌ى پێويسته‌، واته‌ پێويستى به‌ زمانى ئاخاوتن هه‌يه‌ نه‌ك زمانى ستاندارد‌. ئه‌م توێژينه‌وه‌يه‌ له‌ژێر ناونيشانى (وشه‌ڕه‌سه‌نه‌‌ ده‌گمه‌نه‌‌كانى زاره‌ كوردييه‌كان له‌ وه‌رگێڕانه‌كانى عه‌زيز گه‌رديدا كتێبى( يه‌زداندوخت، خواوشه‌يتان، ئه‌فسانه‌ى ژاپۆنى، ئه‌فسانه‌ى فيرعه‌ونى، ئه‌فسانه‌ى ئه‌فريقى، دره‌ختى چل داستان، خه‌ڵك به‌چى ده‌ژين و چيڕۆكى به‌رئاگردان)به‌نمونه‌) دايه‌‌، توێژينه‌وه‌يه‌كى وه‌سفى مه‌يدانييه‌. زمانى كوردى خاوه‌نى ياسا و ده‌ستورى خۆيه‌تى و زۆربه‌ى وشه‌كانى وشه‌ى ڕه‌سه‌نن و كه‌ره‌سه‌ى سه‌ره‌كى زمانى ميلله‌تى كورده‌. عه‌زيز گه‌ردى له‌ وه‌رگێڕانه‌كانيدا هه‌وڵيداوه‌ سوود له‌ زمانى ميللى و ‌وشه‌ڕه‌سه‌نه‌كانى زاره‌ كوردييه‌كان وه‌ربگرێت، به‌ تايبه‌ت ئه‌وانه‌ى ده‌گمه‌نن و له‌ ئاخاوتن دا كه‌م به‌كارده‌هێنرێت، ئه‌مه‌شى بۆ ئه‌وه‌بوو تاكو وشه‌كان هه‌م له‌ فه‌وتان بپارێزێت و زيندوويان بكاته‌وه‌، هه‌ميش خوێنه‌رى هه‌موو زاره‌كانى‌ زمانى كوردى لێى تێبگه‌ن.
توێژينه‌وه‌كه‌ له‌ دوو به‌ش پێكهاتووه‌، به‌شى يه‌كه‌م بريتييه‌ له‌ چوارچێوه‌يه‌كى تيۆرى توێژينه‌وه‌كه‌، له‌م ته‌وه‌رانه‌‌ پێكهاتووه‌ (وشه‌، جۆره‌كانى وشه‌ له‌ ڕووى به‌كارهێنانه‌وه‌، ڕێگاكانى ده‌وڵه‌مه‌ندكردنى فه‌رهه‌نگى زمانى كوردى). به‌شى دووه‌م به‌شى پراكتيكى توێژينه‌وه‌كه‌يه‌ له‌م ته‌وه‌رانه‌‌ پێكهاتووه‌(وشه‌ى ناوچه‌يى،زاره‌كانى زمانى كوردى، وشه‌ى كرمانجى سه‌روو، وشه‌ى كرمانجى ناوه‌ڕاست و وشه‌ى هه‌ورامى)، له‌ كۆتاييشدا ئه‌نجام و ليستى سه‌رچاوه‌كان و پوخته‌ى توێژينه‌وه‌كه‌ به‌ زمانى عه‌ره‌بى و ئينگليزى خراوه‌ته‌ ڕوو.

ئێمە وشەمان هەیە وەکو بەشە ئاخاوتن، لە وشەوه‌ دەتوانین زاراوە دروست بکەین، کەواتە لە شێوە ئاسۆییەکەیدا دەکرێت لەتەنیشت وشە، بڕگە هەبێ، دەکرێ لەتەنیشت وشە گرێش هەبێت، بەڵام لەشێوە ستوونیەکەیدا، ئەوە هەر وشەیە کە بە بارکردنی بەکۆمەڵێک واتای دیکە، یان دابڕاندنی لەکۆمەڵێک واتاو ئەبستراکت کردن و سنوردارکردن لەچوارچێوەدانی لەیەک واتادا، زاراوەیەکی لێ بەرهەم دێنین، ئەوەی گرنگە ئەوەیە کە لەنێوان وشە وزاراوەدا پەیوەندییەکی تەواوکاری تۆکمە هەیە بەشێوەیەک کە هەموو زاراوەیەک دەکرێ وشە بێت، بەڵام مەرج نییە هەموو وشەیەک زاراوەبێت. هەرهەمووشیان ڕۆڵێکی سەرەکی دەبینن لەدوڵەمەندکردن وفراوانکردنی فەرهەنگی زمان ئەم لێكۆڵینه‌وه‌یە له‌ژێر ناونیشانی (پێزی هەندێک زاراوەی ئەدەبیی و ڕەخنەیی بە نموونەی (ئەدەبی بەراوردکاری)ـی عەزیز گەردی) دایه‌. كە له‌ پێشه‌كی و دوو بەش پێكدێت. به‌شى يه‌كه‌م: تەوەری یەكەم: پێناسە و چەمکی زاراوە، پەیوەندی نێوان وشە و زاراوە. تەوەرەی دووەم: تايبه‌تمه‌نديى زاراوه‌، ڕێگاکانی پەیدابوونی زاراوە: پڕاکتیزەکردنی تاموبۆی هەندێک زاراوەی ئەدەبیی و ڕەخنەیی لە )ئەدەبی بەراوردکاری)ــدا. دواتر ئەنجامەکانيش لە چەند خاڵێکدا خراونەتەڕوو، سه‌رچاوه‌كانیش به‌شێوه‌یه‌كی زانستییانه‌ ڕیز و پۆڵێنکراون. لە کۆتاییدا پوختەی توێژینەوەکە بۆ زمانی عەرەبی و ئینگلیزی وەرگێڕدراون.، بۆ رێكخستنی كاره‌كانیش پێڕەوى رێبازى (مێژوویى و وەسفى)مان کردووە.

ئەفسانە، كەلەسەردەمە سەرەتاییەكانی ژیانی مرۆڤەوە سەریهەڵداوە،بەرهەمی هەنگاوە یەكەمینەكانی بیركردنەوەی مرۆڤە، هەر بۆیە وەك میراتێكی بیری مرۆڤایەتی لێی دەڕوانرێت.
ئەفسانە هەوڵێكی مرۆڤە بۆ ئەوەی خۆی بناسێت ولە دیاردەكانی دەوروبەری تێبگات،شرۆڤە و لێکدانەوەیان بۆبکات.ئەفسانەکانی گەلان بە گشتی هەڵگری ئەندێشە و باوەڕ، ئاوات و ئارەزوو، ترس و خورافە و باوەڕی ئایینی ڕابردوانن.
یەكێك لەو دەلاقانەی، كە ئێمە لێیەوە بە ئەفسانەی گەلانی دونیا ئاشنا دەبین، بەرهەمە وەرگێڕدراوەكانی خوالێخۆشبوو عەزیزگەردییە،كەچەندین ئەفسانەی گەلانی دونیای بۆ وەرگێڕڕاوینەتە سەرزمانی شیرینی كوردی.
ئێمەش لەڕێی بەرهەمەوەرگێڕڕاوەكانی مامۆستاعەزیز گەردییەوە هەوڵی ئەوەمانداوە كە بەراوردێك بكەین لە نێوان ئەفسانەی ئه‌فریقی، ئه‌ڵمانی، توركیایی و ژاپۆنی، وێنە و كاراكتەری (ژن)مان وەك نموونە وەرگرتووە.
لەم توێژینەوەیەدا دەمانەوێت وەڵامی ئەو پرسیارە بدەینەوە ئایا لای هەموو گەلانی دونیا وەك یەك كاراكتەری ژن لە ئەفسانەكاندا وێنا كراون، یان جیاوازییان هەیە، ئایا بونیادی هونەری ئەفسانەكان وەك یەكن یان جیاوازن.
لە توێژینەوەكەدا بەدوای ڕایەڵە هاوبەشەكان لە نێوان ئەفسانەی ئەو گەلانەی ئاماژەمان پێكرد دەگەڕێین. هەروەها خاڵی جیاواز وجیاكەرەوەشیان دەستنیشان دەكەین. لەكۆتاییشدا ئەنجامی بەدەستهاتوو دەخەینە ڕوو.

لەئەمڕۆدا سیمیۆلۆژیا بایەخێکی زۆری هەیە بۆ تێگەیشتن وڕاڤەکردنی کولتوور وئەدەب، بەهۆیەوە خوێندنەوەیەکی جیاواز بۆ شیکردنەوەو لێکدانەوەی هێماکانی ناو دەق دەکات، ناونیشانیش لەتوێژینەوەی سیمیۆلۆژیدا،دەروازەیەکی گرنگە بۆ بەدەستهێنانی واتا، هەڵبژاردنی ناو بۆ ناونیشانی بابەتێک هەروا لەخۆڕا وبێ مەبەست نییە،بێگومان ئامانج ودەلالەتی تایبەتی هەیە،ناونیشان کەلەدوای بنیادگەرەکانەوە زۆرتر سەرنجی توێژەرانی بەلای خۆیدا ڕاکێشا،کلیلێکە لەکلیلەکانی دەق، یاخود پڕۆسەیەکی پەیوەندییەو دەرگایەکە بۆ چوونە ناو دەق، ئنجا دەقەکە کورت بێت، یان درێژ، نوێ بێت یان هاوچەرخ گرنگ نییە، بۆیە پیادەکردنی ئەم میتۆدەی بواری ڕەخنەی ئەدەبی هاوچەرخ بەکەرەستەیەکی کۆنی وەکو هەقایەتی کوردی کەهێندە دەوڵەمەندە دەتوانرێت بۆ لایەنی پڕاکتیکی سودی باشی لێوەربگیرێت .ئەمەش ئامانجی سەرەکی ئێمەیە، هەر بۆیە توێژینەوەکەی ئێمە هەوڵێکە بۆ خوێندنەوەیەکی سیمیۆلۆژیانە لەهەموو ئاستەکانی زماندا بۆناونیشانی سەرەکیی هەقایەتەکانی (سێ دەرمان)ی عەزیز گەردی، تا چۆنییەتی پێکهاتەیی زمانیی وکۆدو دەلالەتەکانی ناونیشانی هەقایەتەکان دەربخەین.

ئەفسانە سەرچاوەیەکی مێژوویی، ئایینی، کولتووری گرنگە بۆ هەر نەتەوەیەک. تەنانەت مێژوویەکی پیرۆزە. ڕۆڵی ئەفسانەکان لە بونیادی ناسنامەی نەتەوەیی و کولتوورییدا زۆر گرنگە، چونکە یارمەتیدەرە بۆ دروستبوونی هوشیاری و هەستێکی هاوبەش بۆ مێژوو، بەهاکان، بیروباوەڕەکان، پیرۆزییەکان و نەریتەکان. هاوکات ئەفسانەکان دەبنە ئامرازێک بۆ دەربڕین و پاراستنی یادەوەری و ئەزموونە کۆمەڵایەتییەکان لەناو نەتەوەیەکدا. ئەفسانە یارمەتیدەرە لە داڕشتنی ناسنامەی هەر تاکێکی ناو کۆمەڵگە. لێکۆڵەرێکی گەورەی وەکوو عەزیز گەردی بە هۆی کارەکانییەوە لەبارەی ئەفسانەوە، هەوڵێکی هاوبەشە بەرانبەر بە نیشتمان و کولتوور لای هەموو تاکێکی کورد زیندوو بکاتەوە.
توێژینەوەکەمان بە ناوی (ڕۆڵی عەزیز گەردی لە وەرگێڕانی ئەفسانەی میللەتان بۆ سەر زمانی کوردیی)، کە پشتمان بە میتۆدی وەسفی شیکاری بەستووە، هەوڵێکە بۆ توێژینەوە لە ڕۆڵ و پێگەی عەزیز گەردی لە زیندووکردنەوە و بایەخپێدان بە ئەفسانەکان بە مەبەستی پیشاندانی کولتوورە جیاوازەکان. توێژینەوەکەمان لە دوو بەش پێکهاتووە. بەشی یەکەم، چوارچێوەیەکی تیۆرییە بۆ چەمکەکان، کە چەند تەوەرەیەکە تەوەرەی یەکەم چەمک و زاراوەی ئەفسانە تەوەرەی دووەم چەمک و زاراوەی ناسنامە تەوەرەی سێیەم چەمک و زاراوەی کولتوور تەوەرەی چوارەم کارەکانی عەزیز گەردی لە وەرگێڕانی ئەفسانەناسیدا. بەشی دووەم وەرگێڕای ئەفسانە و ناسنامەی کولتووری میللەتان، کە ئەویش چەند تەوەرەیەکە تەوەرەی یەکەم دیدی عەزیز گەردی سەبارەت بە وەرگێڕان، تەوەرەی دووەم ڕۆڵی ئەفسانە لە بونیادنانی ئاین، خێزان، ئابووری، هێز و دەسەڵات. لە کۆتایییشدا ئەنجامەکان و لیستی سەرچاوەکان.

وەرگێڕان، یان پڕۆسەی دووبارە نووسینەوەی بەرهەمێك لە داڕشتنی بیرۆكەی نووسەری زمانی زگماكی(زمانی سەرچاوە) سەختترە. گەیشتن بەواتاكانیش بەسەرچاوە ڕۆشنبیرییەكانەوە پەیوەست دەبن، كە لەڕێگەی زمانەوە بڵاودەبێتەوە، چونكە ڕۆشنبیری خۆی لەناو قوڵاییەزمانییەكاندا حەشارداوە و هەڵگری ناسنامە و واقیعی نەتەوە هەمەجۆرەكانە و وەرگێڕانیش شێوەیەكە لە شێوەكانی دەربڕینە زمانییەكان و جۆرێكە لە ڕۆشنبیری و لەڕوانگەی بایەخی بەخششی ڕۆشنبیری دەروازەكانی سۆسیۆ ڕۆشنبیری دەركەوتن، كە دەبێتە پردی پەیوەندی نێوان ناوەڕۆكە مرۆڤایەتییە كۆمەڵایەتییەكان، هەروەها زانستی كۆمەڵناسی و ئەنثرۆپۆلۆژیا بە یەكەوە دەبەستێتیەوە" كە(نیومارك) لەنێو دەفری سۆسێۆ ڕۆشنبیریدا بایەخی بە ڕۆشنبیری دەق و بارودۆخ و سیاقی بەرهەمهێنان داوە، كە پێكهاتەكانی دەقەكە بڕیار لەسەر چۆنیەتی وەرگێڕان و كاریگەرییەكانی دەدات ، لەسەرووی هەموویانەوە ئەركی دەربڕینەكان و ئەركی كۆمەڵایەتی دەقەكە و سەرباری ئەركی جوانناسی لەنێو دێرە دەربڕاوەكاندا دەردەكەون. لەكۆی ئەمانە هەڵبژاردنی (عەزیز گەردی)بۆ (داغستانی من)ی ڕەسوڵی هەمزاتۆڤ هەرلەخۆوە نەبووە، بەڵكو پێشینەیەكی دوور و درێژی خودی دەقەكە و ڕۆشنبیرییەكانی نێو دەقەكە بۆتە هاندانی وەرگێڕانی بۆسەر زمانی كوردی. لە خستنەڕووی ئەم بابەتە كار لەسەر سۆسیۆڕۆشنبیری(داغستانی من)دەكەین و پۆلینە ڕۆشنبیرییەكان و كاریگەرییی و پلەبەندییان دەخەینەڕوو، بەراوردێك لەگەڵ دووەم وەرگێڕانی (داغستانی من)لەلایەن (حەسەن دانشفەڕ)دەكەین ئەمەش بە مەبەستی چۆنییەتی گواستنەوەی ڕۆشنبیرییەكان و بەراوردكردنیان لەگەڵ ڕۆشنبیری كوردی لە نێو وەرگێڕانەكەدا.

ئەم توێژینەوەیە بە ناونیشانی (مەغزای ئیدیۆم لە کتێبی داغستانی من، لە وەرگێڕانی عەزیز گەردی)، پرۆژەیەکی زانستییە، پشتی بەستووە بە میتۆدی ڕەخنەی شیکاری، تیایدا باس لەلایەنی تیۆری ئیدیۆم کراوە، کە تیایدا باس لە چەمک و زاراوەی ئیدیۆم و ئیدیۆم لەنێوان زمان و پەخشان و ئیدیۆم و کولتوور و بەکارهێنان و سوودی ئیدیۆم کراوە، کە تیایدا بەنموونەی ئیدیۆمی نێو کتێبەکە پشتڕاستکراونەتەوە، هەروەها لە تەوەری پراکتیکییدا، باسی مەغزای ئیدیۆم کراوە لە کتێبی داغستانی مندا، کە خۆی لە چەند تەوەرێک دەبینێتەوە، هەموو ئەم تەوەرانەش بە نموونەی زیندووی نێو کتێبی یەکەم و دووەمی کتیبی (داغستانی من) دەوڵەمند کراون و خوێندنەوە و شیکردنەوەیان بۆ کراوە.
ئەم تویژینەوەیە باس لە پرۆسەیەکی کولتووری دەکات و ئیدیۆم تیایدا هاوبەشی و ڕەنگی زیندوو دەبەخشێتەوە بە کوردانی هەموو پارچەکانی کوردستان، هەروەها لەڕێگەی ئیدیۆمەکان دەگەینە ئەو ڕاستییەی کە مایەی شانازی و شکۆمەندییە، ئەویش بە زیندوو هێشتنەوەی داب و نەریتی کۆمەڵگایە، کە لە ڕێگەی ئیدیۆمەکانەوە دەدرەوشێنەوە.

ئەم توێژینەوەیە، لەژێر ناونیشانى ((بنەماکانى فەلسەفە لە پەرتووکى (هونەرى شیعر)ى ئەرەستۆ لە وەرگێڕانى (د. عەزیز گەردى) ))دايە، هه‌وڵێكه‌ بۆ خستنەڕووى بنەماکانى فەلسەفە لە (هونەرى شیعرى ئەرەستۆ)دا. فەلسەفە؛ گەڕانە بەدواى ئەو نهێنیانەى کە مرۆڤ بە ئاسانى پەى پێى نابات، (د. عەزیز گەری)ـش لە وەرگێڕانى پەرتووکەکەدا؛ بنەماکانى فەلسەفەى خستۆتەڕوو، کە پێشتر درکى پێنەکراوەو زانیارییە نەزانراوەکانى کردووە بە زانین و نادیدەکانى بەردیدەخستوون؛ بەشێوەیەک کە لەبابەتەکانى نێو ئەم پەرتووکەدا قالبۆتەوەو بیرکردنەوەکانى خۆى لەبارەى هەر یەک لە بابەتەکان دەربڕیوە، بۆ ئەوەى زانیارییەکانى بابەتە شاراوەکان زانراو و دەربخات، ئەوەش هەوڵدانە بۆ تێگەیشتن، تاوەکو وەرگر هەستى پێبکات یاخود درکى پێبکات، ئەمەش بە گەڕان بە دواى بنەما فەلسەفییەکان، کە لە دوو توێى (هونەرى شیعر-شیعرناسى)ـدا بەرجەستە بوون، واتە: لێکۆڵینەوەیە لە بابەتگەلێک و دۆزینەوەى وەڵامە بۆ ئەو پرسیارە بنەڕەتیانەى کە لەهزرى وەرگێردا زرنگاوەتەوە، (د. عەزیز گەردى) بە دواى چییەتى و چۆنییەتى و بنچینەو بوونى پەیوەندى بابەتەکان بە یەکترییەوە گەڕاوە، چونکە فەلسەفە گەڕانە بەدواى هەر بابەتێک کەبتوانرێت بنکۆڵبکرێت، بۆ ئەم مەبەستە ئەم توێژینەوەیە بووە بە دوو بەش: لە بەشى یەکەمدا بەشێوەیەکى گشتى باس لە چەمک و ئەرکەکانى فەلسەفە دەکات، لەبەشى دووەمیشدا بنەماکانى فەلەسەفە لە پەرتووکى وەرگێڕدراوى (د. عەزیز گەردى) خراوەتە بەرباس و لێکۆڵینەوە، لە کۆتاییشدا ئەنجامى بەدەستهێنراو و سەرجەم سەرچاوە سوود لێبینراوەکان خراونەتەڕوو.

بێگومان لەگەڵ گەشەسەندنی زمان و بەرەوپێشچوونی تەکنەلۆژیادا، وەرگێڕان ڕۆڵێکی بەرچاوی هەبووە. هەندێک جار ئەم کاریگەرییە تا ڕادەیەکی زۆر هێنانە ناوەوەی وشە، زاراوەی نوێ و دەربڕینی بیانی بۆ ناو زمانی وەرگێڕدراو و هەندێک جاریش کاریگەریی لەسەر بونیاتنانی زمانەکە بووە و دەبێت، ئەویش بە هاتنەناوەوەی وشەی قەرزکراو (Borrowing) و وشەی نوێ بۆ ناو زمانەکە و تەنانەت زیندووکردنەوەی بڕێک وشەی خودی زمانەکە کە لەنێو خەڵکیدا بەکارناهێنرێن، هەرچەندە ئەم دیاردە گرنگە هەندێک کەس هەڵوێستی نەرێنییان بەرامبەری هەیە و تەنانەت هەندێک وەرگێڕان بە یەکێک لە فاکتەرەکانی لەناوبردنی زمانی ناودەبەن، بە پێچەوانەشەوە هەندێک بە پرۆسەی چاکسازیی و نوێبوونەوە لە زماندا هەژماری دەکەن، بۆیە ئەم توێژینەوەیە هەوڵدەدات کاریگەرییە سەرەکییەکانی دروستکردنی وشە لە زمانی کوردی لە ڕێگەی پەیوەندیی لەگەڵ زمانەکانی دیکەدا هەیەتی، کە بەشێکی بەرچاوی لە ڕێگەی وەرگێڕانەوە ڕوودەدات بخاتەڕوو، لەگەڵ ئەوەشدا تیشک دەخاتە سەر پرۆسەی پەرەسەندن لە زمانەکەدا و کاریگەرییەکانی وەرگێڕان وەک سروشتی و ئەرێنی هەڵدەسەنگێنێت. هەروەها توێژینەوەکە باس لە تایبەتمەندییە جیاکەرەوەکانی دوو ڕێبازی سەرەکیی وەرگێڕان، لە بەرهەمەکانی مامۆستا عەزیز گەردی دەکات، کە لە دەیەی کۆتایی سەدەی بیستەم وەریگێڕاون و کاری لەسەر کردوون دەکات، واتە ڕێبازە کولتوور ئاڕاستەکراوەکان و ڕێبازە زمانەوانییەکان، ئەم دوو ڕێبازە تایبەتمەندیی خۆیان هەیە کە وای لێکردوون بەرەو دوو ڕێبازی جیاواز لەسەر بنەمای زمانەوانی کە بە ڕێبازی زانستی ناسراون، بریتین لە سەرچاوەی ناوەندی، بەکارهێنانی مۆدێل و نەخش و دۆزینەوەکانی لایەنی زمانەوانی لە داهێنانی تیۆرییەکانی وەرگێڕان و دوورکەوتنەوە لە شیکاری وەرگێڕانی ئەدەبی، داهێنان و پەرەپێدانی چەمکەکە لە "هاوسەنگی" و گۆڕینی بۆ ئەو شێوەیەی کە بتوانێت تینوێتیی خوێنەری کورد بشکێنێت. هەروەها کریستیان نۆرد (١٩٧٧)، تیۆریست لە بواری توێژینەوەی وەرگێڕان، بە خستنەڕووی پێکهاتەکانی نمونەی زمانە تایبەتەکەی، پەیوەندیی نێوان قسەکەر و گوێگر یان نووسەر و خوێنەری باشتر کردووە. بە پشت بەستن بە میتۆدی وەسفیی-شیکاری، لێکۆڵینەوەکانی ئێستا هەوڵی ڕەخنە و لێکۆڵینەوە لە وەرگێڕانێکی مامۆستا عەزیز گەردییە.

ئەدەب و کلتور دوانەیەکی لێکدانەبڕاون، پەیوەندییەکی بەهێزیان لەنێواندا هەیە. وەک دوو ڕووی دراوێکن. هەر دیارده‌یەک لە ناو کۆمەڵگه‌دا ڕووبدات، کاریگەری لەسەر کلتور و ئەدەبیاتی ئەو نەتەوەیه‌ هەیە. میللەتان بە گشتی لە پێناو پاراستنی شوناس و کلتوری نەتەوەیی خۆیان شەڕدەکەن، چونکە کلتور گرینگترین پاژی ناسنامە و شوناسە، بێگومان نەتەوەی کوردیش یەکێکە لەم میللەتە دێرینانەی کە خاوەنی شوناس و کلتورێکی یەکجار دەوڵەمەندە، بۆیە لێرەدا پرسیارێک دێتە ئاراوە، ئایا دیدو سەرنجی نوسەر چۆن بووە دەربارەی ئەدەب و کلتوری نەتەوەکەی, ئەدەب لە دیدی ئەو بیرە، سەرنجە، یان باوەڕە؟
نوسەر بیروباوەڕەکانی خۆی کردووە بە پێوەر و پێوانە بۆ هەڵسەنگاندنی هەموو لایەنەکانی زمان و ئەدەبی کوردی، وەک شیعر، پەخشان، ڕەخنە، ڕەوانبێژی، کلتور، ئامۆژگاری، وەرگێڕان، چەشە ئەدەبییەکان و ئەفسانە...هتد. هیچ کەلێنێکی لە ئەدەبی کوردیدا جێنەهێشتووە، بۆیە لێرەدا ئامانجمان بەدیارخستی بایەخى نوسەرە به‌ داب و نەریت وکلتوری کوردی. چۆن ئەوروپیەکان شانازی بە بەرهەرهەمەکانی شکسپیر دەکەن و کردویانە بە پڕۆگرامی خوێندن لە خوێندنگاکانیان، بەرهەمەکانی نوسەرکەی ئێمەش شایستەیی ئەم بایەخەیە. ئەوەی پرسێکی گرنگە ئەوەیە، کە عەزیز گەردی هەوڵیداوە ئێمە وەک نەتەوە توخمێکی کلتوری زیندوومان هەبێت و لەبارەی تەواوی کلتورو لایەنەکانی ژیانی کوردەوارییەوە. بۆیە بایەخی بە جیاوازی چینایەتی داوە، چینی دەربەگایەتی و چینی هەژار و جوتیارى لەیەکتر جیاکردۆتەوە، هەروه‌ها وه‌سفی کارەکتەری ژنی کوردی لە کۆمەڵگه‌دا کردووە. درکی بە کێشەکانی ژنی کورد کردووە. کەواتا بەرهەمەکانی هەموو لایەنەکانی ژیانی، کۆمەڵایەتی و سیاسی وئایينی و ڕۆشنبیری وهۆشیاری کۆمەڵگه‌ و دەرونی گرتۆتەوە، کە بە هەموویان کلتوری نەتەوەیی دروست دەکەن، ئەمەش هەوێنێکە، بۆ لەدایک بوونی دەقێکی ئەدەبی زیندوو، وەک نمونەی بەرهەمەکانی نوسەر.

بەرهەمى زانستى و بەکارهێنانەوەى وەک سەرچاوە لەکارى زانستى دیکەدا؛ کارێکى گرنگ و سەنگینە، بەرهەم و کارە زانستییەکانى "د. عەزیز گەردى" بەها و قورسایی خۆیان لە کتێبخانەى کوردیدا هەیە، وەک سەرچاوەش لەپرۆسەى توێژینەوە ئەکادیمییەکاندا پشتى پێبەستراوە و دەبەسترێت، هەر لەم سۆنگەیەوە ناونیشانى توێژینەوەکەمان کرد بە: ((بەرهەمەکانى عەزیز گەردى و ڕەنگدانەوەیان لە ناو توێژینەوەى ئەکادیمیدا، تێزى دکتۆراى بوارى ئەدەبى کوردى زانکۆى سەلاحەدین (١٩٩٦- ٢٠٢٣) بە نموونە))، بە مەبەستى دەرخستن و نیشاندانى بارسەنگى کار و بەرهەمەکانى، بۆ ئەم کارەش؛ سنوورى ئەم توێژینەوەیە لە چوارچێوەى تێزى دکتۆراى بوارى ئەدەب لە زانکۆى سەلاحەدین - هەولێر دایە و لەنێوان ساڵانى (١٩٩٦- ٢٠٢٣) بەنموونە وەرگیراون، ئەرکى سەرەکى ئەم توێژینەوەیە؛ دەرخستن و دەستنیشانکردنى بەرهەمەکانى "عەزیز گەردى"وەک: کتێب– نووسین، توێژینەوە(ماستەرنامە، تێزى دکتۆرا)، ئامادەکردن و ساغکردنەوە، وەرگێڕان- و چۆنیەتى ڕەنگدانەوەیانە لەناو نامە ئەکادیمییەکاندا، هەروەها وەڵامى ئەم پرسیارانەى داوەتەوە، تا چەند بەرهەمەکان ڕەنگیانداوەتەوە، ئەو بەرهەمانەى بەکارهاتوون کامانەن و کامەیان زیاتر بەکارهاتووە، لە هەر بەرهەمێکى بەکارهاتوو؛ کام لاپەڕەى زیاتر سودى لێوەرگیراوە، ڕێژەکان چۆنن، بۆ بەئەنجامگەیاندنى دروستى کارەکە و دەرکردنى ڕێژەکەى؛ پەیڕەوى میتۆدى(وەسفى- ئامارى) کراوە.